اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ » « 1 » ، و نيز فرموده : « إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْه نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً » « 2 » . و معناى آيات سه گانه در دادن ضابطه كلى براى صفت اهل دوزخ و اهل بهشت در اين خلاصه مىشود كه : اهل جهنم اهل كفر و فسوق ، و اهل بهشت اهل ايمان و تقوايند ، و در اين ميان طوائف ديگرى غير آن دو طائفه هستند كه از مستضعفين مىباشند ، كسانى كه به گناهان خود اعتراف داشته ، اعمالى صالح را با اعمالى زشت مخلوط مىكنند ، و نيز طوائف ديگرى كه امرشان به دست خداى سبحان است ، و چه بسا با شفاعت و وسائل ديگر مشمول مغفرت خدا بشوند . پس معناى جمله * ( « هِيَ الْمَأْوى » ) * در آيه * ( « فَأَمَّا مَنْ طَغى ) * . . . * ( هِيَ الْمَأْوى » ) * « هى مأواه » است ، يعنى جهنم ماواى او است ، و الف و لام كه در اول كلمه است به جاى ضمير آمده ، ممكن هم هست ضمير حذف شده و تقدير كلام « هى الماوى له » باشد . و در آيه * ( « وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه . . . » ) * ، كلمه « مقام » اسم مكان است ، و منظور مكانى است كه در آن جسمى از اجسام بايستد ، اين اصل در معناى كلمه مقام است ، هم چنان كه اسم زمان و مصدر ميمى نيز معناى اصلى آن است ، و ليكن بسا مىشود كه صفات و احوال چيزى به نوعى عنايت محل و قرارگاه آن چيز اعتبار مىشود ، و به آن صفات و احوال ، مقام و منزلت اطلاق مىشود ، مثل آن آيه اى كه در مورد شهادت مىفرمايد : « فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما » « 3 » ، و قول نوح كه به حكايت قرآن به قوم خود گفت : « إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّه » « 4 » ، و قول ملائكه كه بنا به حكايت خداى تعالى گفتند : « وَما مِنَّا إِلَّا لَه مَقامٌ مَعْلُومٌ » « 5 » ، كه در اين چند مورد كلمه مقام نه اسم مكان واقعى است ، و نه اسم

--> ( 1 ) آنچه در آسمانها و زمين است از آن خدا است ، تا بدكاران را بدانچه كرده‌اند و نيكوكاران را به نيكى جزاء دهد ، نيكوكارانى كه از گناهان كبيره كه خدا نهيشان كرده اجتناب مىكنند ، و تنها مرتكب گناهان كوچك مىشوند ، و پروردگار تو واسع المغفرة است . سوره نجم ، آيه 32 . ( 2 ) اگر از گناهان كبيره اى كه از آن نهى شده‌ايد اجتناب كنيد ، ما گناهانتان را كفاره مىدهيم و در منزلى آبرومند داخل مىسازيم . سوره نساء ، آيه 31 . ( 3 ) دو نفر از كسانى كه گواهان نخست بر آنها ستم كرده‌اند به جاى آنها قرار مىگيرند . سوره مائده ، آيه 107 . ( 4 ) اگر مقام من و اينكه آيات خدا را به شما تذكر مىدهم بر شما گران مىآيد . سوره يونس ، آيه 71 . ( 5 ) هيچ يك از ما نيست مگر آنكه مقامى معلوم دارد . سوره صافات ، آيات 164 .